Logo
Blaðið /
Frétt úr fortíðinni; Björgunarafrek við Íslandsstrendur árið 1944
Þann 24.október árið 1944 átti sér stað eitt stærsta björgunarafrek við Íslandsstrendur þegar 198 skipverjum af kanadíska tundurspillinum HMCS Skeena var bjargað úr miklum sjávarháska þegar skipið strandaði í aftakaveðri við Viðey. Hugrekki og snarræði Einars Sigurðssonar skipstjóra varð til þess að mönnunum var bjargað frá borði, en fimmtán menn létust þessa örlaganótt.
Frétt úr fortíðinni; Björgunarafrek við Íslandsstrendur árið 1944 image

HMCS Skeena var olíuknúið herskip, smíðað árið 1930. Skipið tók þátt í innrásinni í Normandí á D-degi, sökkti sjö skipum og hafði orðið fyrir árásum flugvéla og kafbáta. Eftir viðgerðir í Plymouth á Englandi í september 1944 var það sett í nýja flotadeild, EG-11, sem átti að leita að þýskum kafbátum sunnan við Ísland. Þann 24. október var flotadeildin í eftirlitsferð sunnan við Ísland. Veður varð mjög slæmt og um kvöldið fékk deildin þau fyrirmæli að leita skjóls í Hvalfirði eða við Reykjavík ef ekki væri hægt að halda eftirlitinu áfram. Um klukkan 22:30 lagðist Skeena við akkeri í Viðeyjarsundi. En akkerið hélt ekki í brjáluðu veðri og rak skipið upp að vesturenda Viðeyjar. Skeena sendi út neyðarkall klukkan 23:58 og óskaði eftir aðstoð.

HMCS Skeena

Skipverjar ískaldir og löðrandi í olíu

Í byrjun var skipverjum sagt að yfirgefa skipið og fóru tuttugu og einn þeirra þá á tvo björgunarfleka. Þá rak inn eftir Kollafirði og björguðust aðeins sex þeirra en fimmtán fórust. Skipun um að yfirgefa skipið var síðan afturkölluð og héldu skipverjar sem eftir voru kyrru fyrir, flestir uppi á dekki, í niðamyrkri og biðu þess að þeim yrði bjargað. Á meðan geisaði ísköld slydduhríð og stórsjór gekk linnulaust yfir skipverja og skipsflakið. Olíutankar skipsins rifnuðu í hamförunum og olía dreifðist um sjóinn, lagðist yfir allt sem fyrir varð og gerði umhverfið svart og sleipt. Skipverjarnir urðu gegnblautir, kaldir og löðrandi í olíu. 

Einar Sigurðsson útgerðarmaður og skipstjóri á Aðalbjörgu RE 5 var kallaður út til hjálpar og honum tókst með kunnáttu sinni og hugrekki að vinna sannkallaða hetjudáð við björgunina. Hann flutti hóp breskra hermanna út í Viðey með því að brimlenda landgöngupramma frá bandaríska hernum í Sandvíkinni. Þaðan gekk björgunarliðið í storminum á strandstað. Línum var komið út í skipið og skipverjum bjargað. Einar stjórnaði aðgerðum og tók á móti skipbrotsmönnum í fjöruborðinu í um tvær klukkustundir og á stundum náði svartur, olíumengaður sjórinn honum upp í háls. Ljóst er að ef Einari hefði ekki tekist að komast með björgunarlið á slysstaðinn um nóttina hefðu mun fleiri týnt lífi. 

Guðrún Einarsdóttir, elsta barn Einars Sigurðssonar minnist þessa kvölds og segir frá því í Morgunblaðinu árið 2006, þegar faðir hennar kom heim eftir björgunina: „Svo kemur stór hertrukkur og út úr honum stíga tveir hermenn og draga kolsvartan mann út úr bílnum,“ segir hún. „Þeir héldu undir báðar hendur á manninum sem gat ekki gengið, heldur drógust fæturnir eftir götunni. Þeir drógu hann inn heima, ataðan í olíu og kolsvartan,“ segir hún í viðtalinu og bætir við að faðir hennar hafi aldrei rætt um það að hafa bjargað skipverjunum á Skeena, aðeins einu sinni hafi hann minnst á hversu sorglegt það hafi verið að þessir ungu menn hefðu dáið þetta kvöld.  

Ljósmynd: Sigurhans Vignir (1894-1975). Skipsflak HMCS Skeena við Viðey.

Björgunarafrek í skugga stríðsins

Þrátt fyrir að vera eitt stærsta björgunarafrek við Íslandsstrendur greindu fjölmiðlar ekki frá þessum tíðindum á þeim tíma því allar fréttir sem vörðuðu heimsstyrjöldina voru ritskoðaðar af hernaðaryfirvöldum. Það var ekki fyrr en áratugum síðar að frásagnir voru teknar saman til að gefa heildstæða mynd af þessum harmleik. Það var fyrst árið 1968 að tekið var viðtal við Einar Sigurðsson skipstjóra þar sem hann segir frá örlaganóttinni í október 1944. 

Í ágúst árið 2006 var minnisvarði um þetta björgunarafrek afhjúpaður í Viðey; skipsskrúfan af Skeena sem Landhelgisgæslan fann við eyna árinu áður. Tvær bækur hafa verið skrifaðar um slysið. Hinn kanadíski Isaac Unger skrifaði bókina Skeena Aground, sem kom út árið 1992, en hann missti bróður sinn í slysinu. Óttar Sveinsson skrifaði síðan bókina Útkall – hernaðarleyndarmál í Viðey sem kom út árið 2005. 

Hér má lesa áhugaverða umfjöllun um HMCS Skeena og björgunarafrekið í Morgunblaðinu árið 1994.