Að vera sjanghæjaður á rætur að rekja til ensku sagnarinnar to shanghai, sem talið er hafa orðið til hjá sjómönnum á Englandi á 19. öld. Upprunalega var orðatiltækið notað um menn sem voru blekktir og teknir um borð, oftast brennivínsdauðir, eða neyddir um borð í skip sem sigldu til Asíu, einkum til Shanghai. Einnig eru dæmi um að menn hafi einfaldlega verið rotaðir og bornir um borð. Á þessum tíma var mikil eftirspurn eftir áhöfnum á kaupskip og óvandaðir milligöngumenn sáu skipum fyrir sjómönnum með vafasömum aðferðum. Fórnarlömbin áttuðu sig oft ekki á því fyrr en skipið var komið langt út á haf. Samskonar fyrirkomulag á mönnun skipa átti sér stað í hafnarborgum víðsvegar um heim, eins og á Íslandi um miðja tuttugustu öld og voru þeir ófáir mennirnir sem voru sjanghæjaðir um borð í íslenska síðutogara. Ástæðan fyrir þessu athæfi var alltaf sú sama: Ekki tókst að manna skip með eðlilegum hætti.
og ætluðum svo á Röðul í kvöld eins og fínir menn. Hvað er þetta eiginlega, ha?“ hugsar ungi maðurinn. „Akkeriskeðjan skröltir og lemur kunnuglega í rörinu til hliðar við mig. Ég hef áður farið einn túr á síðutogara og veit nákvæmlega hvar ég er núna. Hvaða skip er þetta? Er ég nokkuð að fara á salt í nokkrar vikur við Vestur-Grænland? Almáttugur nei! Ég sé og heyri í körlunum hangandi hálfir út úr kojunum,“ hugsar hann þar sem hann reynir að átta sig á aðstæðum liggjandi á klefagólfinu.
„Þvílíkar hrotur og önnur búkhljóð sem heyrast. Og lyktin og veltingurinn gerir mig hálf sjóveikan! Einhverjar kojur eru greinilega lausar því mannskapurinn hefur ekki allur skilað sér um borð. Ég verð að skrölta afturí og biðja loftskeytamanninn um samtal heim. Láta vita af mér!“
(Ljósmyndara ekki getið)
Sóttir á barinn!
Nýsköpunartogararnir komu nýir til landsins á árabilinu 1948 til 1952. Á fyrstu árum þessa fríða skipaflota voru engin vandkvæði með að manna skipin og plássin jafnvel eftirsótt. En svo fór að halla undan fæti, strax á árinu 1952. Ástæðan fyrir þeim breytingum var að mestu sú að Englendingar settu á löndunarbann í breskum höfnum á íslensk skip vegna útfærslu Íslendinga á landhelginni í 4 sjómílur. Í kjölfar löndunarbannsins – og vegna þess að landsmenn höfðu ekki byggt upp hraðfrysti-iðnaðinn að fullu – sóttu skipin til Vestur-Grænlands til veiða í salt. Eitthvað varð þessi stóri og mikli floti að hafa fyrir stafni. Á fyrstu árunum voru tveir þriðju hluti togarflotans á salti við Grænland. Útgerðarmenn og skipstjórar þurftu því oft að leita ýmissa leiða til að manna skipin með löglegum áhafnarfjölda sem í löngum saltfisktúrum gat verið allt að 42-44 menn. Vinnan um borð í togurunum var erfið og á fyrstu 2-3 árunum þurfti mannskapurinn til dæmis að umstafla í lestum skipanna sem mönnum þótti of mikið.
Til að fylla í áhafnarfjöldann gengu skipstjórar og aðrir úr yfirstjórn skipanna á milli veitingastaða og kráa í miðborginni, einna helst þeirra staða sem almennt voru sagðir vera „rónabúllur“. Aðferðirnar voru gjarnan þær sömu: ofurölvi menn voru annað hvort taldir á að fara um borð eða einfaldlega leiddir þangað. Önnur þekkt aðferð frá þessum tíma við að sækja mannskap var að koma við í Hegningarhúsinu við Skólavörðustíg, þar sem útgerðarmenn greiddu sektir fanga til að fá þá lausa gegn því að þeir færu um borð í skipin.
Þetta voru hörkukarlar!
Brynjólfur Halldórsson, fyrrum skipstjóri, rifjar upp þennan tíma. „Svona var maður að draga þessa karla um borð, einn af öðrum. Fyrstu sex til átta tímana eftir að lagt var af stað voru þeir yfirleitt sofandi eftir fylleríið, en svo rönkuðu menn við sér, skelþunnir,“ segir Brynjólfur. „Við sátum eftir með fyllibytturnar, getum við sagt. Dæmi eru um að erindrekar skipa óku um með brennivínsflöskur og réttu mönnum gegn því að þeir færu um borð í skipið.“
Sú ímynd að allir togarasjómenn þessara ára hafi verið drykkfelldir ónytjungar er engu að síður verulega ýkt. Vissulega sáust þeir oft ölvaðir þá fáu daga sem þeir voru í landi eftir langar og erfiðar veiðiferðir á sjó, þar sem þeir höfðu verið jafnvel vikunum saman edrú við strit og vosbúð. Eftir hverja inniveru unnu þeir við krefjandi aðstæður á illa búnum skipum og tókust á við hafið af miklum dugnaði og seiglu.
„Þetta voru hörkukarlar. Þegar komið var út á sjó breyttust þeir margir algjörlega. Þar voru þeir traustir, duglegir og sumir hreinlega eðalmenn þegar á reyndi. Flestir voru þetta einhleypir menn sem áttu kannski ekki mikið annað en sjóinn og skipsfélagana,“ segir Brynjólfur og rifjar upp sögu. „Eitt gamlárskvöld áttum við á togaranum Aski að láta úr höfn klukkan fjögur. Ég mætti með kalkún heim til konunnar og sagði: Settu þennan bara í ofninn, hver heldurðu að mæti á gamlársdag. En hvað gerðist? Jú, allir þessir karlar mættu! Ég var alveg steinhissa. Svo rann auðvitað upp fyrir manni hvað var í gangi. Það var allt lokað á gamlársdag, enginn vissi hvert ætti að fara og ekkert í boði nema að fara um borð,“ segir Brynjólfur og hlær góðlátlega.
Allt breyttist með skuttogurunum
„Einu sinni var Jóhann, betur þekktur sem Jói andskoti, nýkominn heim með togaranum Þorkeli Mána úr saltfisktúr við Vestur-Grænland. Þeir höfðu verið hátt í 40 daga í túrnum og menn orðnir vel þreyttir eftir úthaldið. Hinu megin á bryggjunni lá togarinn Þormóður Goði, þar sem verið var að undirbúa skipið fyrir saltfisktúr til Grænlands,“ segir Brynjólfur og heldur svo áfram. „Jói ákvað að rölta yfir og hitta nokkra kunningja um borð – en kvöldið fór úr böndunum og hann drapst brennivínsdauða um borð. Næsta sem hann vissi var að hann rankaði við sér út að Garðskaga! Þá var hann lagður af stað í annan fjörutíu daga túr við Vestur-Grænland. Hann sagði seinna við mig: Veistu það, Binni … ég bara grét,“ segir Brynjólfur en tekur svo fram að þetta tímabil hafi síðan sem betur fer tekið enda.
„Þetta breyttist allt þegar skutarinn kom. Þá varð allt annar standard um borð, betri aðbúnaður og eftirsóknarverðari pláss. Þá kom enginn drukkinn til mín um borð lengur. Fylleríið hvarf nánast alveg. Suma af þessum mönnum rakst maður svo á fimm eða sex árum síðar. Þá voru þeir búnir að snúa lífinu við, hættir að drekka og komnir með allt annað líf. Það var gaman að sjá,“ segir hann að lokum.
