Þegar Valmundur lítur til baka vakna blendnar tilfinningar: Einstakur vinskapur og samheldni sjómanna sem myndaðist um borð er það sem stendur upp úr, en slæmur aðbúnaður og mikil óvissa gerðu starfið krefjandi.

„Ég var 15 ára þegar ég fór fyrst á sjó. Það var ekki venjan að fara svona ungur á sjó en ég vissi hvað ég vildi og það var að fara á sjó á bát sem hét Keflvíkingurinn,“ segir Valmundur um fyrstu sjóferðina. Og honum varð að ósk sinni. „Ég fór á Keflvíkinginn og lenti þar með skipstjóra sem ég leit mikið upp til. Hann var kallaður Sjóhundurinn því hann fór út í hvaða veðri sem var. Þessum fyrsta túr get ég aldrei gleymt,“ segir Valmundur og hann reyndist krefjandi fyrir ungan sjómann. „Ég varð auðvitað sjóveikur og þegar ég fór að æla sagði skipstjórinn: Þú ælir ekki í brúnna hjá mér! Síðan rétti hann mér lopavettling og sagði: Þú ælir í þennan vettling ef þú verður veikur,“ segir Valmundur og segist ekki hafa þorað öðru en að hlýða. „Ég ældi í vettlinginn og þegar ég var loks búinn tók skipstjórinn vettlinginn og sló mig utan undir með honum. Ég átti ekki til orð. Það eina sem ég hugsaði um allan tímann um borð eftir þetta var hvernig ég ætlaði að drepa helvítis kallinn fyrir að slá mig! Þegar við komum í land kallar hann í mig og segir: Jæja, ertu búinn að ákveða hvernig þú ætlar að drepa mig? – Nei, ekki alveg, svara ég fúll. Þá segir hann: Jæja, ég vona að þú hafir lært eitthvað. Þá vissi ég hvað hann hafði verið að gera. Hann gerði mig reiðan til að ég myndi gleyma sjóveikinni. Það var ekkert annað sem vakti fyrir honum. Þetta var lærdómur sem ég gleymi aldrei,“ segir Valmundur og verður hugsi.  

„Svona byrjaði þetta hjá mér. Fyrst var ég aðallega á smábátunum, en eftir nokkurn tíma fékk ég nóg af því og ákvað að færa mig yfir á togara í Hafnarfirði þar sem margir vinir mínir voru,“ segir Valmundur og segir lífið á þessum árum hafa einkennst af mikilli hörku. „Þetta voru skrautlegir tímar og það var oft mikið fyllerí. En maður fór nú samt edrú á sjóinn. Svona var bara lífið.“

Duglegir og traustir menn

„Á þeim árum sem ég var á sjó varð maður annað slagið var við að menn væru færðir drukknir um borð, sérstaklega í Reykjavík. Þá voru drykkjumenn oft sóttir og fluttir í skip þar sem þeir vöknuðu ekki fyrr en úti á sjó. Menn voru einfaldlega sjanghæjaðir,“ segir Valmundur og bætir við að sér hafi oft fundist illa komið fram við þessa menn. „Mér fannst illa farið með marga indælis menn og það var líka litið niður á þá. En sannleikurinn er sá að margar útgerðir hefðu hreinlega ekki getað starfað ef ekki hefði verið fyrir þessa menn. Þeir voru kannski helmingurinn af áhöfninni á sumum skipum.“

Hann segir að þrátt fyrir slæmt orðspor hafi margir þeirra verið afburða sjómenn. „Þetta voru oft þrælduglegir og klárir menn og voru bæði einhleypir og fjölskyldumenn.“ Hann segir að einnig hafi verið algengt að menn væru sóttir beint í fangelsi til að manna skipin. „Margir voru sóttir í Hegningarhúsið. Þá var skuldin þeirra greidd gegn því að þeir kæmu um borð. Menn voru teknir þannig og settir á langa túra sem gátu verið allt frá þremur upp í fimm vikur, til dæmis þegar farið var á saltfisk,“ bætir hann við og rifjar síðan upp sögu um mann sem hafði oftar en einu sinni lent í þessu. „Ég man sérstaklega eftir einum sem lenti oft í þessu. Hann var orðinn svo þreyttur á þessu og ætlaði aldrei að lenda í því aftur. Á fylleríinu faldi hann sig því í gámi – en vaknaði svo næsta morgun á leiðinni til Bandaríkjanna,“ segir Valmundur og hlær. „Eftir það hætti hann að drekka.“

Sjálfur segist hann þó ekki hafa lent í svona reynslu – nema einu sinni. „Ég var skráður á togarann Ingólf Arnarson og við komum í land. Þá var nafnið tekið af skipinu og sett á skuttogara. Um kvöldið fór ég um borð í sama skip en vaknaði næsta morgun á Hjörleifi, með allt öðrum mannskap og á leiðinni út á sjó. Ég hafði ekki hugmynd um að skipið hefði skipt um nafn og áhöfnin flutt sig,“ segir hann og hlær.

Útgerðirnar þurftu að beita ýmsum ráðum til að halda í mannskapinn á togurunum. „Þegar skipin komu við í Færeyjum til að taka ís vissi maður nákvæmlega hvað var í gangi,“ segir Valmundur. „Þá var yfirleitt farið beint út aftur að veiða í stað þess að sigla heim á milli túra. Ástæðan var einföld: Þannig héldu útgerðirnar í mannskapinn. Annars hefðu margir þessara manna líklega stungið af,“ segir hann og bætir við að oft hafi jafnvel verið betra að vinna með útigangsmönnunum en öðrum því þeir voru einstaklega duglegir og hægt að treysta á þá í vinnu. 

„Lífið var í ákveðinni hringrás. Maður var á sjó, kom í land og fór á fyllerí. Þegar maður var orðinn blankur fór maður aftur á sjó. Svona var rúnturinn hjá mörgum,“ segir hann. Þrátt fyrir harðan veruleika segir hann að einstaklega góður félagsskapur hafi verið á meðal sjómanna. „Menn héldu mikið hópinn og maður eignaðist góða félaga. Það besta við þetta var að fá að vera á sjónum með vinum sínum,“ bætir hann við og segir að lífið um borð hafi þannig ekki snúist eingöngu um vinnu.

Ekkert öryggi um borð

Valmundur segir að aðbúnaðurinn um borð í skipunum hafi oft verið hræðilegur og í dag sé nánast skammarlegt að rifja það upp. „Það komu menn um borð sem áttu að sinna öryggiseftirliti en á þessum tíma snerist allt um að komast á veiðar, sama hvað.“ Hann rifjar upp dæmi. „Eitt sinn kom maður um borð til að telja björgunarvesti. Þá var farið um allt skip að leita að öllum vestunum og þeim safnað saman upp á dekk. Einn maðurinn tók vesti og henti því í sjóinn – og það sökk! Vestið var gegnumsýrt af drullu og skít og gerði því ekkert gagn. En það voru samt nógu mörg björgunarvesti um borð og þá þótti það í lagi.“

Valmundur segir að aðstæður á sjónum hafi oft verið hættulegar. „Vosbúðin gat verið mjög slæm og aðstæðurnar við Grænland voru til dæmis beinlínis skelfilegar. Túrarnir gátu verið langir og kuldinn og vosbúðin oft mikill. Sumir togararnir voru mjög rakir og jafnvel mikil mygla um borð. Maður vissi heldur aldrei hvert maður var að fara þegar skipið lagði af stað,“ segir Valmundur þegar hann rifjar upp árin á sjónum. Hann segir að ísing hafi oft safnast á víra og búnað um borð, en einhvern veginn hafi ekki verið gerðar viðeigandi ráðstafanir á skipum á þeim tíma. „Stundum voru ekki einu sinni axir um borð til að brjóta ísinn. Þá urðu menn bara að grípa það sem hendi var næst og berja ísinn af skipinu. Það var svo margt sem var í ólagi á þessum tíma, en af einhverjum ástæðum létu menn sig hafa það.“ Þrátt fyrir áratugi á sjó segist hann ekki sakna þessa tíma. „Eitt veit ég þó – ég færi ekki á síðutogara í dag.“

Margt hægt að þakka fyrir

Valmundur segir að það sé margt sem hann geti verið þakklátur fyrir. „Ég var á togaranum Júpiter þegar skipið „hvarf“ í viku. Við tókum svo mikið brot við Grænland að allt ofan þils var farið, möstrin og allt saman. Eftir nokkra daga á reki gátum við komið upp loftneti, staddir suðaustur af Grænlandi. Þetta var alveg hræðilegt,“ segir Valmundur en segist samt ekki hafa fundið fyrir hræðslu. „Þetta líf var bara gróið í manni. Þegar Júpíter lá á hliðinni og við að berjast í því að henda fisknum yfir á bakborða til að geta rétt skipið af, lágu sumir menn á bæn og báðu Guð um að koma og hjálpa sér. Ég spurði þá hvort menn héldu að það kæmi hendi niður og kippti okkur upp úr þessu ástandi. Sagði þeim svo að hætta þessu og halda áfram að vinna! Maður var ekkert að hugsa annað en að komast í gegnum þetta,“ segir Valmundur og bætir við að margt af því sem menn lentu í var aldrei talað um. „Það er óþarfi að velta sér upp úr hlutunum. Margt sem maður upplifði var mjög erfitt sem maður vill helst gleyma. En áhættan var bara hluti af starfinu. Sumir urðu vissulega hræddir en flestir hugsuðu bara: Annað hvort lifi ég annan dag eða ekki,“ segir Valmundur. 

„Þegar maður var kominn um borð var maður einn af hópnum og maður fylgdi bara því sem var að gerast. Ég slasaðist einu sinni illa á sjó þegar við vorum við Grænlandsstrendur og skipstjórinn spurði hvort ég vildi fara heim. En ég sagði: Nei! Það kom ekki til greina að vera með vesen. Svo var bara haldið áfram að veiða. Ég stóð við stýrið í tíu daga þar til við komum í land aftur. Svona var þetta bara,“ rifjar hann upp.   

„Mér leið alltaf best á sjó þegar ég var með góðu fólki og þekkti alla. Maður sótti í að vera með sama mannskapnum ár eftir ár, jafnvel áratugi. Ætli Röðull hafi ekki var sá togari sem mér leið best á. Það skipti öllu máli að geta notið þess að vera í góðum félagsskap á sjó, það létti lund. Enda var sjómennskan á þessum tíma bara hálfgert happdrætti,“ segir hann að lokum.